भाषा, धर्म, संस्कार र संस्कृति

 भाषा, धर्म, संस्कार र संस्कृति

भाषा, धर्म, संस्कार र संस्कृति प्रत्येक राष्ट्रका गहना हुन्। तीनको संरक्षण सबैले गर्नुपर्छ र त्यसमा रमाउन सक्नुपर्छ। आफ्नोलाई छि तर अर्कोलाई आज्जै भन्ने संस्कार बढिरहेको छ। प्रत्येक विद्यालय र महाविद्यालयको पहिलो उद्देश्य आफ्नो नागरिकलाई आफ्नो मातृभाषामा साक्षर र निपुण बनाउनु पर्छ र त्यसपछि विश्व समाज बुझ्नको लागि अन्तर्राष्ट्रिय भाषाहरू बुझ्नु जरुरी छ। यदि कुनै राष्ट्र आफैमा सम्पन्न छ र आधुनिक प्रविधि प्रति आत्मनिर्भर छ भने अन्य भाषाको जरुरत पनि छैन। किनकि भाषा संचारको माध्यम हो : आफ्नो कुरा अरुलाई बुझाउन र अरुको आफुले बुझ्न।

तर नेपाल आज आफ्नो भाषा, धर्म संस्कार र संस्कृति बिर्सदै अरुका कुरा अनुकरण गरिरहेको छ। ऋषिमुनिको तपोभूमि आफ्नो भाषा र संस्कृति हराइरहेको छ। यो हिजोको दिन खुला विश्वविद्यालयको रुपमा थियो जो तप , ध्यान गर्न चाहन्थे उनीहरु पहाडको खोचमा वा गुफामा वा ठूलो वृक्षहरुको फेदमा वा ओडारमा वसेर स्व अन्तरमनको यात्रामा लाग्दै अध्यात्मिक मन, सनातनी पन, विश्व भातृत्वको भावना, विहानको बनाएको खाना साँझसम्म आइपुग्दा वासी हुने, घरमा कोही आयो भगवानको रुप देखि अतिथि देवो भवको भाव जगाउने , सानालाई माया ठूलालाई आदर र ढोगको संस्कार दिलाउने पन विस्तारै विदेशी प्रभावले ओझेलमा पारिरहेको छ।

हेक्का राख्नुपर्छ नेपालमा हावा, पानी, माटो, सम्पदा र जनशक्ति अथाह हुँदाहुँदै पनि आफ्नो पन र संस्कार शिक्षाले दिन नसक्दा विदेशी स्वाद र पहिरनमा हराउन थालेको छ। अहिलेको आधुनिक युगमा प्रविधी चाहिन्छ नै, चिल्ला गाडी र सडकका साथै हवाइमार्ग र यानको पनि आवश्यकता हुँदाहुँदै पनि ती चिज वा वस्तु वा वैज्ञानिक उपकरणको उपयोगमा मानवीय गुण, मुल्य र मान्यता क्षयीकरण भएको छ। त्यसैले उपयोग कर्तामा यी र यस्ता गुणहरु भएमा मात्र तीनको सही सदुपयोग हुन सक्छ र कल्याणकारी कार्यमा मानिस जुट्न सक्छ।

प्रकृतिको अगाडि मानिस घमण्ड गर्छ भने त्यो व्यर्थ छ। किनकि मानिसका गगन चुम्बी भवन हुन कि आधुनिक पुलहरु किन नहुन उसले जतिसुकै बलिया भनेका किन नहुन् प्रकृतिले चाहँदा वा प्रकृतिले आफ्नो रुप देखाइदिदा क्षेणभरमा ध्वस्त हुनेछन्। प्रत्येक मानिसले बुझ्नु पर्छ मानिसको शरीरबाट देह त्याग गरिदिएपछि उसले जे माथि घमण्ड गर्थ्यो उ कसैको रहन शक्दैन। एक मिनेट अगाडिसम्म आफ्नो मुटु जस्तै लाग्ने व्यक्ति उ लासमा परिणत भैदिन्छ र जलेर खरानी बन्दै वा पुरिएर सड्दै माटोमा परिणत हुँदै वा गिद्दको आहारपछि गिद्धको विष्ट हुँदै अन्तमा माटोमा नै परिवर्तन हुने हो तर प्रकृया भने फरक हुनसक्छन्। यी यस्ता कुराको हेक्का शिक्षाले सिंचित गरिदिन सक्ने हो भने मानिसमा रहेका काम, क्रोध, मोह, लोभ , अँहकारबाट मुक्त हुँदै मानव समाजमा द्वन्द्वको अन्त्य , भ्रष्टाचार विहिन मानव समाज जहाँ सभ्य र शिष्टताले वास गरेको हुन्छ अनि तेरो र मेरो भावबाट मुक्त हुँदै एक सभ्य समाजको सिर्जना हुन्छ। त्यो प्रविधिबाट सम्भव छैन त्यो त केवल अन्तरमन वा आध्यात्मको मार्गबाट मात्र सम्भव हुन्छ। मानिसको भाषा, धर्म, संस्कार र संस्कृति सकिएपछि त्यो मानव समाज कृतिमताले भरिएको प्लाष्टिकका फुलले सिँगारिएको जस्तो हुने छ; केवल दृष्टि भ्रम मात्र न वास्ना न वास्तविकता। तर यदि मानिसमा भाषा, धर्म, संस्कार र संस्कृतिको साथ छ भने आधुनिक उपकरणको उपयोग गर्दै भोलिका दिनमा शक्ति सम्पन्न राष्ट्र जहाँ भाषा , धर्म, संस्कार र संस्कृतिको समायोजनमा सभ्य र शिष्ट मानव समाजको विकास गर्न सकिन्छ। त्यसैले शिक्षाले राष्ट्र अनुसारको भाषा , धर्म, संस्कार र संस्कृति सिकाउने हुनुपर्छ र paradox बाट मुक्त हुन सक्नुपर्छ। जसले

विद्यां ददाति विनयं विनयाद् याति पात्रताम् ।

पात्रत्वात् धनमाप्नोति धनात् धर्मं ततः सुखम् ॥ भन्ने भाव शिक्षार्थीमा पस्कन सक्नुपर्छ। अनि मनमा शान्ति र समृद्धिको वास हुनेछ जसले चरम सुखको बोध गराइदिने छ।